“Digwyddasai popeth pwysig i mi cyn 1917, popeth dwfn ei argraff.”
Y Lôn Wen
 |
|---|
Bywgraffiad
Ganwyd Kate Roberts ar y 13eg o Chwefror, 1891, yn ferch i Owen a Catrin Roberts ac yn blentyn cyntaf ail briodas y ddau. Mewn blynyddoedd i ddod, ganwyd tri brawd iddi, Richard, Evan a David.
Derbyniodd ei haddysg gynradd yn Ysgol y Cyngor, Rhostryfan (1895-1904), cyn symyd ymlaen i Ysgol Sir Caernarfon wedi iddi ennill ysgoloriaeth (1904-1910). Rhwng 1910 a 1913, bu’n fyfyriwr yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor, gan astudio o dan diwtoriaeth John Morris Jones ac Ifor Williams, a graddio gydag Anrhydedd yn y Gymraeg a derbyn Tystysgrif Athrawes.
Dechreuodd ei gyrfa fel athrawes yn Ysgol Elfennol Dolbadarn (1913-14), lle y dysgodd T Rowland Hughes ac Ysgol Sir Ystalyfera (1915-17), lle y bu’n dysgu Gwenallt, y disgrifiodd fel ‘y disgybl disgleiriaf a gafodd erioed’. Yn 1917, symudodd i Ysgol Sir y Genethod, Aberdâr, gan aros yno am dros ddeng mlynedd hyd 1928.
 |
|---|
Bu’r blynyddoedd 1925 ac 1926 yn rhai arwyddocaol iawn ym mywyd Kate Roberts am fwy nag un rheswm. Ym 1925, cafodd ei chyfrol gyntaf o straeon byrion ‘O Gors y Bryniau’ ei chyhoeddi, ac fe ymunodd â Phlaid Cymru adeg ei sefydlu ym Mhwllheli, ac ym 1926, cyhoeddwyd ei hail gyfrol, ‘Deian a Loli’, ac yn bwysicach na dim, fe gyfarfu ei darpar wr, Morris T Williams yn stesion Y Groeslon, wrth i’r ddau gychwyn am Ysgol Haf gyntaf y Blaid ym Machynlleth.
Priodwyd Kate Roberts a Morris T Williams ym 1928 ac ymgartrefodd y ddau yng Nghaerdydd am gyfnod, cyn symud i Ddinbych ym 1935 a phrynu Gwasg Gee, cyhoeddwyr Y Faner. Bu farw ei gwr ym 1946, ond aeth Kate Roberts yn ei blaen i redeg y busnes ar ei phen ei hun am ddeng mlynedd, gan gyhoeddi Y Faner a chyfrannu’n gyson at ei golofnau gydag erthyglau amrywiol am wleidyddiaeth, llenyddiaeth a hyd yn oed gwaith tŷ! Ymddeolodd o’i gwaith gyda’r Faner yn 1956, ond parhaodd i fod yn weithgar iawn ac i ysgrifennu’n rheolaidd hyd ei marwolaeth ar y 14eg o Ebrill, 1985, yn 94 oed.
Dr.KATE ROBERTS
(Nos ei hangladd)Mae rhan o Gymru heno
A chraig o wraig yn y gro, –
Rhan oedd ry fawr i huno.Chwerw alaeth bro’r chwareli – a naddodd
Yn llenyddiaeth inni,
Heniaith hon a’i rhyddiaith hi
Heddiw sy’n gofeb iddi.MATHONWY HUGHES.
Hefyd:
Linciau Pwysig:
Oriau Agor Rhifau Ffôn |
